* Bốt Gác Đèo gió.
Tại đỉnh Đèo Gió với độ cao 1.247m, Thực dân Pháp đã cho xây dựng Bốt Gác để phục vụ cho cuộc chiến tranh xâm chiếm Viêt Nam vào những năm đầu thế kỷ XX thuộc địa phận thôn Ngam Lâm, xã Nấm Dẩn. Bốt gác nằm cách trục đường tỉnh lộ 178 khoảng 30m, Bốt Gác có hình cánh cung được tạo bởi những giao thông hào và các điểm lô cốt, có tất cả 7 lỗ châu mai để quan sát được các hướng. Các đường giao thông hào có chiều cao trung bình 50cm, dài gần 100m. Hai đầu Bốt Gác là những bức thành được xếp bằng những phiến đá xít có độ dày mỏng và kích thước khác nhau. Hiện nay, rễ của các cây rừng đã che phủ một phần các bức tường thành đá, điều đó càng làm nổi bật thêm dấu ấn thời gian lịch sử của Bốt Gác.
* Di tích lịch sử Nàn Ma.
Di tích Đội văn công Trung đoàn 148 nằm ở lưng chừng sườn núi đất, cuối thôn Nàn là nơi đã ghi dấu sự kiện đoàn văn công Trung đoàn 148, trong nhiệm vụ phục vụ bộ đội và nhân dân ở Hà Giang vào năm 1952, trên đường về Lào Cai, đoàn dừng chân nghỉ tại thôn Nàn Ma thì bị Phỉ đánh úp. Với một khẩu tiểu liên, 3 khẩu súng trường và dao dài trên tay, toàn đội đã anh dũng chiến đấu đến viên đạn cuối cùng và xông ra đánh giáp lá cà trước khi hy sinh.
Di tích lịch sử Nàn Ma là nơi ghi dấu tội ác của Phỉ (thế lực phản cách mạng do Pháp dựng lên hòng để tiếp tay và kích động để chống phá cách mạng của nước ta). Đồng thời phản ánh cuộc đấu tranh gian khổ, tinh thần anh dũng, kiên cường, bất khuất của quân và dân ta. Tinh thần phục vụ nhân dân và gương chiến đấu hy sinh anh dũng của đội văn công Trung đoàn 148 là truyền thống quý báu đối với thế hệ trẻ hôm nay và mai sau.
Đến với Nàn Ma hôm nay chúng ta vẫn thấy còn đó nền ngôi nhà ông Giàng Seo Dìn (nơi đoàn văn công đã nghỉ qua đêm và bị Phỉ giết hại). Vẫn còn đó cái hố sâu hình phễu và còn được nghe những câu chuyện không bao giờ dứt của nhân dân về tội ác của Phỉ, về một đội văn công giàu lòng dũng cảm- đội văn công Trung đoàn 148. Năm 2005 nơi đây đã được công nhận là di tích lịch sử cấp Tỉnh.
* Bãi đá cổ Nấm Dẩn
Cuối năm 2004, Bảo Tàng tỉnh Hà Giang kết hợp với Viện Khảo cổ học tổ chức đợt điều tra khảo cổ học trên địa bàn huyện Xín Mần, đã phát hiện được một số phiến đá có hình khắc vẽ cổ ở xã Nấm Dẩn, huyện Xín Mần. Di tích Bãi đá cổ Xín Mần nằm ở thôn Nấm Dẩn, xã Nấm Dẩn, huyện Xín Mần, tỉnh Hà Giang (Nấm Dẩn theo tiếng Nùng nghĩa là khu vực nguồn nước).
Quần thể di tích Quốc gia bãi đá cổ Nấm Dẩn có tới 8 di tích chạm khắc cổ, 2 di tích cự thạch cổ và nhiều tảng đá có hiện tượng lạ trong tổng diện tích 52.567m2 tại thôn Nấm Dẩn xã Nấm Dẩn huyện Xín Mần. Bãi đá cổ Xín Mần với những hình khắc vẽ còn mang đầy tính biểu tượng, ước lệ nhưng đó là sáng tạo nghệ thuật tạo hình thời Tiền-Sơ sử. Như chúng ta đã biết, từ nhận thức cái đẹp đến sáng tạo nghệ thuật là một quá trình nghệ thuật lâu dài trong lịch sử nhân loại. Chủ nhân của những hình khắc vẽ Xín Mần đã có khái niệm thẩm mỹ về cái đẹp bản năng trong đời sống thiên nhiên, trong sinh hoạt cộng đồng và đã thể hiện chúng trên trang sử nghệ thuật bằng đá.
Cho đến nay, ở Việt Nam những dấu tích nghệ thuật bích họa thời Tiền- Sơ sử còn tìm thấy khá ít. Bãi đá cổ Xín Mần là di tích có giá trị lớn về nghệ thuật tạo hình thời Tiền- Sơ sử của tổ tiên ta, là di sản văn hóa của nhân dân ta. Ngày 21 tháng 2 năm 2008 Bãi đá cổ Xín Mần đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng di tích Quốc gia.
Thảo nguyên Suôi Thầu là một địa điểm du lịch đẹp nằm trên địa phận huyện Xín Mần, tỉnh Hà Giang. Cách trung tâm Thị trấn Cốc Pài huyện Xín Mần khoảng 5 km, có độ cao trên 1.000m so với mực nước biển, Thảo nguyên Suôi Thầu thường được ví như "Thụy Sĩ thu nhỏ của Hà Giang". Đây là điểm đến lý tưởng cho những ai yêu thích du lịch khám phá, muốn hòa mình vào thiên nhiên hoang dã tươi đẹp.
Thôn Suôi Thầu là nơi tiếp giáp giữa huyện Xín Mần, tỉnh Hà Giang với huyện Bắc Hà, tỉnh Lào Cai. Người dân sống trên thôn Suôi Thầu phần lớn là đồng bào dân tộc Mông. Theo từng vụ mùa, đồng bào thường trồng các loại cây như lúa, ngô, dược liệu. Khi hết vụ, bà con tranh thủ trồng thêm một số loại cây hoa như hoa Tam giác mạch, hoa cải, hoa cánh bướm tạo cảnh quan thu hút khách du lịch. Với khí hậu mát mẻ dễ chịu quanh năm, cảnh quan hoang sơ tự nhiên và con người hiếu khách, Suôi Thầu là một địa điểm du lịch hấp dẫn, hứa hẹn sẽ mang đến cho bạn những khoảnh khắc bình yên và thơ mộng sau những ngày học tập, làm việc căng thẳng nơi phố thị.
Theo người dân nơi đây, vào mỗi mùa, Thảo nguyên Suôi Thầu đều mang một bức tranh phong cảnh đặc trưng khác nhau. Nếu đến Suôi Thầu vào mùa Xuân, bạn sẽ thấy một bức tranh màu vàng rực rỡ của hoa cải. Đến vào mùa Hạ, bạn sẽ được chiêm ngưỡng một màu xanh dịu mát của những nương ngô, nương lúa. Nếu đến vào mùa Thu, bạn sẽ bắt gặp một cánh đồng lúa chín vàng và màu phớt trắng của hoa Tam giác mạch đầu mùa, cùng những thảm cỏ xanh ngát xen lẫn nhiều loài hoa dại rực rỡ. Vào mùa Đông, trong tiết trời lạnh buốt bạn sẽ được thoả thích ngắm cánh đồng hoa Tam giác mạch rực hồng, cùng những cây Sa Mộc vươn cao giữa thảo nguyên bao la rộng lớn.
Đứng trên Thảo nguyên Suôi Thầu, bạn còn có thể ngắm nhìn vẻ đẹp của dòng sông Chảy, thấy được địa phận các xã Pà Vầy Sủ, Chí Cà, Thèng Phàng, Cốc Rế và thị trấn Cốc Pài; được thả hồn theo từng lớp mây trắng vắt mình qua những dãy núi chập trùng thơ mộng.
Suôi Thầu được đánh giá có nhiều tiềm năng để phát triển du lịch tự nhiên gắn với khám phá những nét văn hoá truyền thống đặc trưng của đồng bào dân tộc nơi đây. Tháng 7/2023, Hội đồng nhân dân tỉnh Hà Giang đã phê duyệt Nghị quyết về việc phê duyệt nhiệm vụ đồ án quy hoạch phân khu xây dựng Khu Du lịch Suôi Thầu. Đây chính là cơ sở để chính quyền địa phương tăng cường quản lý, đẩy mạnh thu hút đầu tư, tăng doanh thu trong lĩnh vực du lịch của huyện Xín Mần trong tương lai.
Đến với Xín Mần, với thiên nhiên hùng vĩ, danh lam thắng cảnh tươi đẹp, Quần thể di sản văn hoá. Di tích lịch sử ghi lại truyền thống yêu nước đấu tranh anh dũng của nhân dân các dân tộc nơi đây. Cùng với các nét đẹp truyền thống văn hoá vật thể và phi vật thể đa dạng phong phú, đã tô điểm thêm cho Xín Mần trở thành điểm du lịch hấp dẫn đối với du khách trong và ngoài nước.
Là huyện phía Tây của tỉnh, huyện Xín Mần có 18 dân tộc cùng sinh sống; trong đó, dân tộc Nùng, Mông, Tày chiếm đa số, còn lại là các dân tộc khác như: La Chí, Dao, Phù Lá... Vì vậy, đây là địa phương có rất nhiều nét văn hóa đặc sắc với những làn điệu dân ca, hát then, hát lượn, đàn tính, khèn môi, khèn lá; các trò chơi dân gian và các lễ hội: Kéo co, đẩy gậy, tung còn, đánh yến, Lễ hội Khu Cù Tê, Lễ Cấp sắc... và nhiều nghi lễ tín ngưỡng tâm linh phong phú.
Tuy nhiên, cùng với sự phát triển và xu thế hội nhập; nhiều luồng văn hoá khác nhau xâm nhập vào đời sống người dân, gây tác động mạnh, thậm chí có nguy cơ phai mờ, biến dạng bản sắc văn hóa truyền thống. Việc bảo tồn bản sắc văn hóa cộng đồng các dân tộc huyện Xín Mần trong thời gian vừa qua tuy còn gặp nhiều khó khăn do văn hóa truyền thống trong kiến trúc nhà ở, trang phục, làng nghề, các làn điệu dân ca, dân vũ, lễ hội một phần đã bị pha trộn; đội ngũ cán bộ quản lý làm công tác Văn hoá ở một số cơ sở còn yếu về chuyên môn, nhất là đội ngũ cán bộ trẻ, có năng lực là người dân tộc làm công tác Văn hóa; người có uy tín và các nghệ nhân dân gian các dân tộc ngày càng ít dần... trong những năm tiếp theo, Xín Mần hy vọng có thể bảo tồn, gìn giữ và cùng với đó phát huy tích cực bản sắc văn hóa cộng đồng các dân tộc trong huyện giúp xây dựng nét văn hóa riêng huyện phía Tây của tỉnh.
* Bảo tồn, gìn giữ văn hóa truyền thống dân tộc Mông
Cùng với sự phát triển của xã hội, nhiều nét văn hóa truyền thống của các dân tộc đang đứng trước nguy cơ mai một. Để nêu cao tinh thần trách nhiệm của thế hệ trẻ trong việc bảo tồn các nét văn hóa truyền thống của dân tộc, Câu lạc bộ yêu thích nhạc cụ văn hóa dân tộc Mông huyện Xín Mần đã ra đời. CLB đã góp phần giữ gìn, phát huy và quảng bá văn hóa dân tộc Mông đến du khách gần xa.
Dân tộc Mông có nhiều nét văn hóa truyền thống, có nhiều loại nhạc cụ hay, được ông cha lưu truyền cho con cháu qua nhiều đời nay. Tuy nhiên, nhiều nét văn hóa đặc sắc đó đang dần bị mai một. Để gìn giữ, duy trì các loại nhạc cụ dân tộc, các bài dân ca truyền thống của dân tộc Mông. Tháng 8 năm 2021 huyện Xín Mần đã thành lập CLB yêu thích nhạc cụ văn hóa dân tộc Mông với tổng số 55 thành viên. Đến nay, CLB có 155 thành viên có độ tuổi từ 12 – 70 tuổi, đều là những người đam mê, yêu thích ca múa, nhạc, biết dùng thành thạo các loại nhạc cụ dân tộc Mông và một số nhạc cụ của các dân tộc khác...
Từ khi thành lập đến nay Câu lạc bộ yêu thích nhạc cụ văn hóa dân tộc Mông đã dạy được 25 cháu học Khèn Mông; 40 cháu học Múa gậy đồng su; 55 cháu học hát dân ca truyền thống. Tổ chức hoạt động biểu diễn, quản bá văn hóa khèn Mông. Tổ chức các lớp học, diễn đàn, sự kiện, hội thảo, hội thi múa khèn và đạt nhiều giải thưởng như: Giải A Múa khèn; giải C song tấu tại Liên hoan Liên hoan dân ca, dân vũ và nhạc cụ dân tộc tỉnh Hà Giang năm 2021 và đạt 1 giải nhất, 1 giải ba tại Hội thi Khèn Mông huyện Bắc Hà, tỉnh Lào Cai lần thứ nhất.
Ngoài mục đích gìn giữ các làn điệu dân ca, nhạc cụ dân tộc Mông, CLB còn hướng dẫn thế hệ trẻ học thêm các loại nhạc cụ, dân ca của dân tộc, góp phần phát huy những bản sắc văn hóa tốt đẹp của đồng bào dân tộc Mông và giới thiệu tới du khách đến tham quan du lịch tại địa phương. Bên cạnh đó, các thành viên CLB cũng là những hạt nhân nòng cốt trong công tác tuyên truyền xóa bỏ hủ tục, phong tục, tập quán lạc hậu trong đồng bào Mông tại địa phương.
Những nỗ lực của CLB yêu thích nhạc cụ văn hóa dân tộc Mông huyện Xín Mần trong các hoạt động văn hóa văn nghệ của địa phương, không những giữ gìn các loại nhạc cụ, dân ca của dân tộc Mông mà còn góp phần quảng bá hình ảnh, nét văn hóa truyền thống đa sắc màu của các dân tộc trên địa bàn huyện Xín Mần nói riêng và tỉnh Hà Giang nói chung.
Những năm qua, huyện Xín Mần luôn là địa phương tiên phong trong việc đưa văn hóa truyền thống vào giảng dạy ở trường học. Huyện đặc biệt quan tâm đến giáo dục kỹ năng sống và đưa văn hóa truyền thống các dân tộc thiểu số vào giảng dạy trong các nhà trường và đạt được nhiều kết quả quan trọng. Nội dung giáo dục kỹ năng sống, lịch sử và văn hóa truyền thống cho học sinh được các ngành chuyên môn xây dựng phù hợp với điều kiện thực tiễn của từng xã, thị trấn. Ngoài ra, các trường học phối hợp với các đội nghệ nhân dân gian tổ chức truyền dạy cho học sinh về các làn điệu dân ca, dân vũ, hoạt động thêu dệt thổ cẩm và làm một số sản phẩm truyền thống của địa phương như: Khèn Mông, gậy đồng xu, sáo Mông, dệt lanh...
Thực hiện tốt công tác lãnh, chỉ đạo triển khai thực hiện Chỉ thị số 09 của Tỉnh ủy, Nghị quyết số 27 của Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh và các văn bản của huyện về thực hiện xóa bỏ hủ tục, xây dựng nếp sống văn minh. Hệ thống chính trị từ huyện đến cơ sở tiếp tục triển khai thực hiện tốt việc giữ gìn bản sắc văn hóa, tín ngưỡng truyền thống của dân tộc, loại bỏ các hủ tục ảnh hưởng tiêu cực đến đời sống văn hóa, tinh thần, gây lãng phí, tổn hại đến sức khỏe con người. Đơn cử như người dân tổ chức lễ cưới trang trọng nhưng vẫn đảm bảo tiết kiệm; việc tổ chức lễ tang ngày càng văn minh, không để đám tang quá 48 giờ. Các lễ hội truyền thống ở các xã, thị trấn như: Lễ hội Gầu tào của dân tộc Mông, Lễ cúng rừng vùng đồng bào dân tộc Nùng, Lễ hội đình mường dân tộc Tày, Tết Khu cù tê của dân tộc La Chí, Lễ hội Hoàng Vần Thùng đền Thần Hoàng… được tổ chức hàng năm đảm bảo an toàn, tiết kiệm và có ý nghĩa, góp phần giáo dục truyền thống yêu nước, tinh thần đoàn kết trong nhân dân.
Xác định việc xây dựng và phát triển văn hoá, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững của đất nước là nhiệm vụ quan trọng, góp phần nâng cao nhận thức của người dân về phát triển văn hoá trong thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước. UBND huyện Xín Mần chỉ đạo các cơ quan, đơn vị chuyên môn thường xuyên thực hiện công tác tuyên truyền, cổ động trực quan với các hình thức đa dạng, phong phú như: Tờ rơi, pa nô, áp phích, băng rôn, khẩu hiệu, xe loa, tuyên truyền qua các hoạt động văn hoá văn nghệ, thể dục thể thao, tuyên truyền qua các buổi chợ phiên... nhằm nâng cao ý thức của toàn thể cán bộ, đảng viên, quần chúng nhân dân trong việc chống sự xâm nhập của các sản phẩm văn hoá độc hại. Đồng thời, vận động nhân dân đẩy mạnh thực hiện phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hoá”, tích cực đấu tranh đẩy lùi các tệ nạn xã hội trong cộng đồng dân cư.
* Bảo tồn, phát huy văn hóa dân tộc Nùng
Trên địa bàn huyện Xín Mần, cộng đồng dân tộc Nùng còn lưu giữ nhiều nét văn hóa dân gian, đa dạng về cả nghệ thuật diễn xướng và tâm linh từ các điệu múa, dân ca, các nghi lễ gắn với thiên nhiên như cúng thần Rừng, cúng thần Đá… mang ý nghĩa bản địa riêng biệt.
Cộng đồng dân tộc Nùng sinh sống trên 14 xã, thị trấn huyện Xín Mần. Từ trang phục tới các nghi lễ gắn kết giữa con người với tổ tiên và thiên nhiên đều mang những giá trị riêng. Trang phục của người Nùng bên ngoài nhìn khá đơn điệu về màu sắc, nhưng quan sát kỹ đều có những dấu ấn riêng biệt, nhất là trang sức bạc. Có dịp tiếp xúc với phụ nữ Nùng các dịp lễ hội, bất kỳ ai cũng bị thu hút bởi những bộ xà tích, vòng bạc, kiềng được chạm khắc thủ công làm nổi bật những bộ trang phục truyền thống và nước da của phụ nữ Nùng. Nghề dệt truyền thống của phụ nữ Nùng cũng là nét văn hóa bản địa tạo ấn tượng với nhiều người khi được tìm hiểu sâu hơn. Các cuộc thi dệt vải, đánh bóng vải, thêu khăn truyền thống trong các lễ hội đã giúp người xem hiểu hơn về cuộc sống hàng ngày cũng như thẩm mỹ của phụ nữ Nùng.
Lễ hội còn được kỳ vọng làm phong phú thêm các hoạt động trong đời sống văn hóa tinh thần của Nhân dân các dân tộc trên địa bàn huyện, tạo dấu ấn tốt đẹp và sức hấp dẫn thu hút khách du lịch đến huyện Xín Mần, góp phần liên kết phát triển du lịch với các huyện giáp ranh và với các tỉnh bạn; tạo cơ hội để các doanh nghiệp du lịch tìm hiểu, mở rộng thị trường, xây dựng các sản phẩm du lịch mới lạ, đặc sắc.
Văn hóa diễn xướng của người Nùng mang đậm chất núi rừng, thường được biểu diễn trong các dịp cưới hỏi, lễ, Tết. Hát lướn xuất hiện nhiều trong các nghi lễ cưới xin và đón tiếp bạn bè của người Nùng theo hình thức hát đối giao duyên nam, nữ. Dưới chân đỉnh Gia Long, điệu múa ngựa giấy sôi nổi thường xuyên được trình diễn. Đây là điệu múa gắn với đời sống tâm linh, bởi theo quan niệm của người Nùng, điệu múa này ngày xưa chỉ biểu diễn trong đám hiếu. Ngựa giấy tượng trưng cho lễ vật con gái đi lấy chồng dâng lên cho cha mẹ khi họ qua đời, để bố mẹ ở bên kia thế giới có ngựa thồ hàng, đi lại thể hiện nghĩa cử đền ơn đáp nghĩa, đạo lý uống nước nhớ nguồn cao đẹp. Điệu múa nhộn nhịp, nhiều tiết tấu sôi động này được nghệ nhân và các em nhỏ thể hiện trên sân khấu luôn tạo sức hút sự hào hứng cho người xem. Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa của dân tộc, các nghệ nhân dân gian người Nùng đang từng ngày truyền thụ tay nghề cho các em học sinh trong các giờ học Văn hóa truyền thống.
Với mục tiêu lấy văn hóa làm nền tảng tinh thần của xã hội, là động lực thúc đẩy phát triển KT - XH, huyện Xín Mần đang tích cực gìn giữ và bảo tồn những nét văn hóa dân gian của dân tộc Nùng và dân tộc Mông nói riêng và các dân tộc khác trên địa bàn huyện. Bảo lưu, phát huy nét đẹp văn hóa đang được lưu truyền và phục hồi những bản sắc đã bị mai một, là trách nhiệm của mỗi cá nhân và cộng đồng các dân tộc trên địa bàn huyện.
Hoàng Thị Lan - Chi bộ Trung tâm GDNN – GDTX huyện Xín Mần
